ISO Software SBU
PegahSystem Co.

امتیاز کاربران

ستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعالستاره غیر فعال
 

بهره وري، مفاهیم و کلیات
اهمیت بهره وري
بدون شک، یکی از اهداف و آروزهاي ملّت ها و کشورها، فراهم آوردن یک زندگی مناسب، همراه با رفاه و آسایش براي خود و دیگران در جهان امروز است؛ که بهترین راه شناخته شده براي رسیدن به است. امروزه تأکید برتوسعه پایدار، یکی از محورهاي اساسی در سیاست گذاریهاي دولتها به « توسعه » شمار می آید تا از طریق آن، استاندارد هاي زندگی را در جامعه خویش بهبود بخشند. استاندارد زندگی در یک جامعه، به درجه اي از تأمین حداقل نیازهاي جامعه بستگی دارد. به عبارت دیگر،
کیفیت غذا، پوشاك، مسکن، آموزش و امنیت اجتماعی، استاندارد زندگی را تعیین می کند. براي ارتقاي استاندارد زندگی باید غذا، پوشاك، مسکن، آموزش و امنیت بیشتر و با کیفیت بهتر، تولید شود. افزایش مقدار تولید و بهبود کیفیت کالاها و خدمات، می تواند از طریق افزایش نهاده هاي نیروي کار و سرمایه صورت پذیرد و یا این که از منابع موجود به صورت کاراتر یعنی توأم با بهره وري استفاده به عمل آید.
به عبارت دیگر، می توان چنین گفت که هدف بهره وري، عبارت است از به حداکثر رسانیدن استفاده از منابع، نیروي انسانی، سرمایه، مواد خام تولیدي، زمان و... به شیوه اي عملی و با کاهش هزینه هاي تولید، به منظور گسترش بازار، افزایش اشتغال، کوشش براي افزایش دستمزدهاي واقعی و بهبود معیارهاي زندگی، به شکلی که به نفع کارکنان، مدیران و مصرف کنندگان باشد.
و خلاصه این که بهره وري، نگرشی فرهنگی است که در آن، انسان، فعالیت هاي خود را هوشمندانه خردمندانه انجام می دهد تا بهترین نتیجه را در جهت دست یابی به اهداف مادي و معنوي به دست آورد.
از آن جا که منابع یک کشور عموماً محدود است، افزایش بهره وري به عنوان یک ضرورت اساسی براي ارتقاي استاندارد زندگی یک ملت، اهمیت پیدا می کند. در جهان امروز، با توجه به محدودیت عوامل مختلف تولید، نیاز به بهره وري بیشتر، چه درکشورهاي پیشرفته و چه در کشورهاي در حال توسعه امري حیاتی و ضروري است.
افزایش بهره وري، موجب رشد اقتصادي و توسعه اجتماعی بیشتر می شود. با بهبود بهره وري، شاغلان به دستمزد بیشتر و شرایط کاري مناسب تري دست خواهند یافت و درعین حال، فرصت هاي شغلی بیشتري تولید خواهد شد. بهره وري بالاتر، از یک سو موجب افزایش کیفیت کالاها و در عین حال کاهش قیمت ها شده، و از سوي دیگر، سود سهامداران را افزایش می دهد.
معیار توسعه یافتگی هرکشوري به میزان بهره گیري مطلوب و بهینه از منابع و امکانات موجود در جهت نیل به اهداف اقتصادي آن، تعریف می شود. این موضوع بیانگر جایگاه ویژه بهره وري در سیاست هاي کلان توسعه اقتصادي کشورهاست. نقش مثبت بهره وري در افزایش رفاه ملّی اکنون به طور قطعی پذیرفته شده است.
از آن جا که بهره وري، عاملی براي رشد تمام معیار هاي زندگی به شمار می آید، رشد بهره وري، نباید تنها اهداف تجاري و افزایش سود در کسب و کار را مد نظر داشته باشد؛ بلکه باید تمام جوانب زندگی و همه بخش هاي جامعه را در بر بگیرد.
بهره وري چیست؟
بهره وري یک مفهوم و یک معیار ارزیابی عملکرد نظامها با نسبتی از مطلوبیت هاي حاصله یا ستانده ها در برابرآنچه که براي به دست آوردن آن صرف میشود، می باشد. این مفهوم براي ارزیابی عوامل تولید مانند کار، سرمایه، مواد و انرژي به کار گرفته میشود. امروزه امور زندگی افراد تا چرخه عظیم صنعت کشور بر اساس نگرش ها، مفاهیم و معیار بهره وري مورد بررسی، ارزیابی و سنجش قرار می گیرد . بهره وري را میتوان « نسبتی از ستانده و داده » تعریف کرد. این تعریف در یک مؤسسه، صنعت و اقتصاد کاربرد دارد. به عبارت ساده تر، مفهوم این عبارت چیزي جز نسبت ریاضی بین میزان تولید ومیزان منابع مصرف شده در جریان تولید نیست. این منابع عبارت از زمین، مواد، ماشین آلات و ابزار،خدمات و نیروي انسانی می باشد. با ترکیبی از چهار مورد فوق ممکن است بتوان افزایش بهره وري کار، زمین، مواد و ماشینآلات را در یک سازمان، صنعت یا کشور مشاهده کرد. اما واقعیت موجود به خودي خود چیزي در مورد علل این افزایش نخواهد داشت. مثلاً افزایش بهره وري کار میتواند در
نتیجه برنامه ریزي بهتر کار از طرف مدیریت، و یا نصب ماشین آلات جدید باشد. افزایش بهره وري موادمیتواند در نتیجه به کارگیري مهارت بیشتري از طرف کارگران و بهبود طرح ها صورت گرفته باشد.
به عنوان مثال اگر با به کارگیري بذر و روشهاي بهتر در شخم زمین و افزایش میزان حاصل خیزي، میزان برداشت از یک هکتار زمین مشخص، محصول افزایش پیدا کند، بهره وري آن زمین در مفهوم کشاورزي افزایش داشته است. بهره وري زمین مورد استفاده در صنعت نیز میتواند افزایش یابد به شرط آنکه بازده محصولات یا خدمات در محدوده آن زمین به هر طریقی این افزایش را نشان داده باشد.اگر کارگر ماهري قادر باشد یک قطعه بیشتر از نیروي کار دیگري با همان مقدار منابع تولید نماید، کارگاه تولیدي مذکور به علت مهارت کارگر ماهر، بهره وري بیشتري داشته است. در هر یک از مثالها، بازده یا تولید نیز افزایش داشته و میزان آن دقیقاً در هر مورد به اندازه درصد افزایش بهره وري بوده است. اما افزایش تولید به خودي خود بر افزایش بهره وري دلالت نمیکند اگر منابع مصرفی به نسبت افزایش ستاده بالا رود بهره وري تغییري پیدا نمیکند و اگر داده (منابع مصرفی) نسبت به ستاده درصد بیشتري افزایش یابد، تولید بیشتري به قیمت کاهش بهره وري وجود خواهد داشت.
به طور خلاصه، بهره وري بالاتر بدین معنی است که تولید بیشتر در شرایط عدم افزایش هزینه هاي منابع، مانند هزینه هاي زمین، مواد، ماشین آلات، زمان و نیروي کار و یا کاهش هزینه هاي مذکور در شرایط حفظ میزان تولید صورت پذیرد. در این صورت بالطبع مقداري از این منابع براي تولید چیزهاي دیگر آزاد خواهد شد.
دانستنی هاي بهره وري
در برخی از متون براي واژه Productivity معادل هاي دیگري مانند راندمان، بازدهی، قدرت تولید، قابلیت، باروري و کارآمدي برگزیده شده است که جملگی همین مفهوم و معنا را افاده میکنند و هریک می توانند هم معنا با بهره وري بکار روند، لکن در این طرح هر زمان از بهره وري سخن به میان می آید منظور Productivity به معناي کاربردي و علمی آن می باشد.
در رابطه با تعریف کاربردي بهره وري، در اینجا به تعدادي از این تعاریف اشاره می شود:
استاینر:
معیار عملکرد و یا قدرت و توان موجود براي تولید کالا و خدمات
استیگل:
نسبت میان بازداده مرتبط به عملیات تولیدي مشخص و معین در مقایسه با نهادهاي مصرف شده
ماندل:
بهره وري به مفهوم نسبت بین بازده تولید به واحد منابع مصرف شده است که با یک نسبت مشابه در دوره پایه مقایسه می شود و به کار می رود.
بهره وري برابر است با خارج قسمت خروجی (میزان تولید) بر یکی یا کل عوامل تولید
دیویس:
تغییر بدست آمده در شکل محصول ایجاد شده در ازاي منابع مصرف شده
فابریکانت:
نسبت بین خروجی به ورودي
سومانت:
یک نسبت بین خروجی محسوس و ورودي محسوس
ایسترفیلد:
نسبت بازده سیستم تولیدي به مقداري که از یک یا چند عامل تولید به کار گرفته شده است.
مرکز بهره وري ژاپن :
بهره وري عبارت است از به حداکثر رساندن استفاده از منابع، نیروي انسانی، تسهیلات و غیره به طریقه علمی و کاهش هزینه هاي تولید، گسترش بازارها، افزایش اشتغال، کوشش براي افزایش دستمزدهاي واقعی و بهبود معیارهاي زندگی، آنگونه که به سود کارگر، مدیریت و عموم مصرف کنندگان باشد.
آژانس بهره وري اروپا :
الف: بهره وري درجه استفاده موثر از هر یک از عوامل تولید است.
ب: بهره وري در درجه اول یک دیدگاه فکري است که همواره سعی دارد آنچه را در حال حاضر موجود است، بهبود بخشد. بهره وري مبتنی بر این عقیده است که انسان می تواند کارها و وظایفش را هر روز بهتر از روز پیش به انجام رساند. علاوه بر آن، بهره وري مستلزم آن است که به طور پیوسته تلاشهایی در راه انطباق فعالیتهاي اقتصادي با شرایط دائماً در حال تغییر و همچنین تلاش هایی براي به کارگیري نظریه ها و روش جدید انجام گیرد. بطور کلی می توان گفت بهره وري ایمان راسخ به پیشرفت انسانها است.
سازمان همکاري اقتصادي اروپا :
بهره وري برابر با خارج قسمت خروجی (میزان تولید) بر یکی از یا کل عوامل تولید است.
سازمان بین المللی کار :
بهره وري عبارت است از رابطه بین ستاده حاصل از یک سیستم تولیدي به داده هاي بکار رفته (مانند زمین، سرمایه، نیروي کار و ......) به منظور تولید آن ستاده.
تعریف اولیه سازمان بهره وري ملی ایران 1 براي بهره وري :
بهره وري یک فرهنگ، یک نگرش عقلانی به کار و زندگی است که هدف آن هوشمندانه تر کردن فعالیتها براي دستیابی به زندگی بهتر و متعالی تر است.
تعریف فعلی سازمان بهره وري ملی ایران براي بهره وري
توانایی یک نظام در ایجاد ارزش
مفهوم شناسی
عوامل بسیاري در تعریف و دیدگاه هاي مکاتب مختلف نسبت به بهره وري (Productivity) مؤثّرند .بهره وري، از گذشته، مورد توجه صاحب نظران ومحققان رشته هایی مانند اقتصاد، روان شناسی صنعتی و سازمانی، حسابداري و نیز فیزیک دانان، مهندسان و مدیران بوده است که درك و دانش، تجربه، زمینه ها و شرایط محیطی متفاوت آنها، موجب تعریف وتفسیرهاي مختلف از بهره وري در رشته هاي مختلف علمی شده است.
بهره وري، نسبت میان مقدار کالا و خدمات تولید شده (برون داد) و میزان منابعی که براي تولید آنها مورد استفاده قرار گرفته (درون داد) است را مورد بررسی قرار می دهد. در این تعریف منابع همه منابعی که براي مدیران قابل دسترسی هستند (اعم از نیروي انسانی، سرمایه، مواد خام تولیدي، زمان، علم و فنّاوري هاي نوین و...) است.
در برخی از تعاریف بهره وري به دو مفهوم « کارایی » و « اثربخشی » اشاره شده است و بهره وري را حاصل جمع این دو دانسته اند. به طور خلاصه در مورد تعریف اثر بخشی و کارایی به عنوان مفاهیمی اصلی در شناخت بهره وري می توان گفت « اثربخشی » به طور سنتی به عنوان تحقّق اهداف یک سازمان، تعریف شده است و « کارایی » که مفهوم بسیار نزدیک به بهره وري دارد به عنوان استفاده درست از منابع تعریف شده است . با توجه به این دو تعریف، می توان بهره وري را «درست انجام دادنِ کارِ درست » تعریف کرد که دو مفهوم کارایی و اثربخشی را با هم در برمی گیرد.
بر این اساس، بین اثربخشی و کارایی یک فعالیت، چهار حالت زیر را می توان در نظر گرفت. به این صورت که یک فعالیت:
1- هم کارایی دارد و هم اثربخشی؛
2-کارایی دارد، ولی اثربخشی ندارد؛
3- کارایی ندارد، ولی اثربخشی دارد؛
4- نه کارایی دارد و نه اثربخشی.
بدترین حالت ممکن که کم ترین بهره وري را نیز دارد حالت دوم است. یعنی وجود کارایی و عدم اثربخشی. در این حالت، با سریع ترین سرعت ممکن، منابع را مصرف می کنیم؛ ولی نه در راستاي دستیابی به هدف! به عبارت دیگر، با سرعت زیاد، از هدف خویش دور می شویم. اشتباه بعضی از مدیران هم در همین جاست که نیازهاي تولید را بر سایر نیازهاي سازمانی مقدم می شمارند و فقط به فکر تولید بیشتر هستند. این نکته بسیار اهمیت دارد که بهره وري را از شدت بخشیدن به کار، مجزّا کنیم؛ چرا که اساس بهره وري کار کردنِ همراه با آگاهی بیشتر است و نه سخت تر کار کردن. بهبود بهره وري واقعی، با سخت تر کار کردن حاصل نمی شود؛ زیرا شدت بخشیدن به کار، به علّت محدودیت توان انسان (از نظر قدرت جسمانی)، نتایج بسیار محدودي دارد.
از سوي دیگر، بهره وري، مترادف سود هم نیست؛ چرا که سود را می توان از راه افزایش بهاي فراورده (محصول)، حتّی در صورت کاهش بهره وري هم به دست آورد.
در یک کلام می توان چنین گفت که مفهوم بهره وري، به طور فزاینده، با کیفیت محصول، کیفیت نهاده و فرایند تهیه محصول، در هم آمیخته است که در این ارتباط، از کارایی و اثربخشی هم سخن به میان می آید و منظور، تولید کالاها و خدمات باکیفیت در کوتاه ترین زمان ممکن است.
دیدگاههاي مختلف درباره بهره وري
دیدگاه سیستمی :
بهره وري عبارتست از نسبت بین مجموعه خروجی هاي یک سیستم به ورودیهاي آن . ( ورودی ها / ستانده ها ) = بهره وري
دیدگاه ژاپنی :
در این دیدگاه بدون توجه به بهبود کیفیت و کاهش ضایعات بهره وري نمی تواند افزایش یابد. ژاپنی ها یک عامل ضایعات در صورت کسر وارد کردند تا تاثیر کیفیت بر بهره وري را مورد نظر داشته باشند.
P= شاخص بهره وري
T= محصول تولید شده
L=( نیروي کار (ساعات کار انجام شده
D= ضایعات
Y=T-D
P=((T-D)/L)
لذا هر چقدر ضایعات کمتر شود صورت کسر افزایش یافته و بهره وري نیز بالا می رود.
S= ارزش کالا و خدمات فروخته شده در بازار
L= کارگر
M= مدیریت
P=(S/(L+M))
لذا از دیدگاه ژاپنی براي افزایش بهره وري باید به کیفیت نیروي کار، مدیریت و ساختار عوامل دیگرتولید که تشکیل دهنده قیمت تمام شده هستند توجه گردد که این رویکردها به رویکرد تاریخی کایزن (بهبود مستمر) و کنترل کیفیت جامع می انجامد.
دیدگاه اقتصادي
در این دیدگاه مقدار محصول یا خروجی تابع عوامل سرمایه و نیروي کار فرض می گردد.
Q= مقدار تولید
K= سرمایه
L= نیروي کار
Q=F (k،l)
آنگاه مقدار تولید تابعی است از مقدار سرمایه و نیروي کار. لذا افزایش مهارت نیروي کار و یا تغییرات تکنولوژي و یا افزایش مهارت به همراه بهبود تکنولوژي می تواند موجب افزایش مقدار تولید و حرکت تابع تولید به سمت بالاتر و از آنجا موجب افزایش بهره وري می شود.
برداشتهاي نادرست از مفهوم بهره وري
غالباً از مفهوم بهره وري همچون سایر مفاهیم و واژه هاي علمی، برداشتها و تلقیهاي نادرستی میشود که عمدتاً ناشی از عدم احاطه کامل به مفهوم مورد بحث است. در این جا برخی از طرز تلقیهاي نادرستی که از مفهوم بهره وري وجود دارد شناسانده می شود تا در بسترسازي فرهنگی و برنامه ریزي عملیاتی مورد توجه قرار گیرد.
-1 بهره وري مختص به صنعت است.
بهره وري منحصر به سیستمهاي تولید صنعتی نیست. امروزه این مفهوم در انواع سیستمهاي تولید کننده خدمات حتی در بخش دولتی نیز رایج گردیده است و جهت ارتقاء و بهبود بهره وري خدمات عمومی (دولتی) نظریه ها و مدلهاي مختلفی ارائه گردیده است.
-2 بهره وري سودآوري بیشتر است.
یکی از اشتباهات رایج در مفهوم بهره وري، یکی دانستن این مفهوم با سودآوري است. سودآوري با بهره وري رابطه مستقیمی ندارد. به سخن دیگر با بالا رفتن سود، ممکن است بهره وري بالا نرود. به سخن دیگر می توان مثلاً با استفاده از مکانیزم قیمتها، سودآور بود لکن این سودآوري ممکن است به بهاي افت بهره وري حاصل شده باشد.
-3 بهره وري همان اثربخشی است.
اثربخشی به میزان یا درجه تحقق اهداف یک سیستم گفته می شود. لکن تحقق یک یا چند هدف سازمانی یا ملی به منزله حسن بهره برداري از منابع یا به مثابه ارتقاء بهره وري نیست، زیرا می توان به هدفی با هزینه گزاف و یا با صرف وقت و نیروي انسانی زیاد نایل شد که در این صورت هدف به نحو کارآمدي تحقق نیافته و جهت نیل به آن منابع زیادي مصرف گردیده است.
-4 بهره وري فقط کاهش هزینه ها است.
عده اي را عقیده بر این است که تقلیل هزینه ها به ارتقاء و افزایش بهره وري کمک می کند، حال آنکه اگر این عمل به کاهش تولید انجامیده باشد، در بلند مدت، افت بهره وري را به دنبال خواهد داشت.
-5 بهره وري تولید بیشتر است.
برداشت نادرست دیگري که از مفهوم بهره وري وجود دارد در رابطه با قضاوت در مورد عملکرد یک سیستم بر اساس مقدار یا ارزش تولیدات آن است. افزایش تولید یک سیستم (کالا یا خدمات) بر افزایش بهره وري دلالت نمی کند زیرا بهره وري بنا به تعریف، رابطه بین مقدار تولید را با منابع مصروفه نشان می دهد و صرف تاکید بر مقدار تولید و عدم توجه به ارتباط آن با منابع مصروفه، نتیجه گیري غلطی را بدست می دهد. زیرا هزینه ها ممکن است در درون افزایش تولید، نامتناسب با مقدار تولید افزایش یافته باشد یا افزایش ارزش تولیدات صرفاً بدلیل قیمتها و تورم و نه بهبود بهره وري باشد.
-6 بهره وري فقط بهره وري منابع انسانی است.
کوشش هاي سازمانهاي جهانی نظیر سازمان بین المللی کار و سازمان بهره وري آسیایی در خصوص مفهوم بهره وري معطوف بر این است که بهره وري صرفاً بهره وري نیروي کار نیست و باید به بهره وري سایر عوامل تولید نیز توجه شود. بهبود بهره وري زمانی حاصل می شود که استفاده موثر و بهینه اي از کلیه منابع در دسترس به عمل آید، به عبارت دیگر بهره وري کلی ارتقاء یابد. بهره وري مفهومی چند عاملی است و نگرشهاي تک بعدي نظیر ارتقاء بهره وري نیروي کار (بهره وري جزیی) یا بهره وري یک بخش از اقتصاد به عنوان بهره وري ملی، بسیاري از نارسائیهاي سیستم را از جهت نحوه بهره برداري از منابع آشکار نخواهد کرد و تصویري نادرست از عملکرد آن بدست خواهد داد بنابراین، ارائه یک تعریف اجمالی، غیر کاربردي و بسیط از بهره وري هیچگونه کمکی به تجزیه و تحلیل و تصمیم گیري نخواهد کرد به سخن دیگر بهره وري صرفاً یک مسئله فنی و مدیریتی نیست، بلکه در عین حال موضوعی اجتماعی، اقتصادي و سیاسی..... است.
-7 بهره وري قابل اندازه گیري نیست.
برخی بر این باورند که بهره وري قابل اندازه گیري نیست در حالی که بهره وري با توجه به مدلها و شاخصها موضوعی است که می توان آن را اندازه گیري کرد و تجارب متعددي در این زمینه وجود دارد. با توجه به اینکه بهره وري همواره به عنوان یک حرکت اجتماعی مطرح می باشد، باید به آن نگاهی کلان و دراز مدت داشت، لذا ضرورت دارد که به این حرکت نگاهی راهبردي داشت و آن را در چارچوب نظام مدیریت عملکرد سازمان بهره وري ملی ایران در بستر ملی برنامه ریزي، هدایت وارزیابی کرد.
 

درخواست بازدیدکننده

نام(*)

شماره تماس(*)

ایمیل(*)

نام شرکت

درخواست شما(*)